• Cymru gan John Davies (Lolfa) (roedd gan Marian Delyth rywbeth i’w wneud â’r lluniau hefyd!)
• Banerog gan Hywel Griffiths (Lolfa)
• Naw mis gan Caryl Lewis (Lolfa)
• Llwybrau gan Haf Llewelyn (Barddas)
• Cornel aur gan Manon Rhys (Gomer)
• Lewis Edwards gan Dafydd Densil Morgan (Prifysgol Cymru)
• Mân esgyrn gan Siân Owen (Gomer)
• Cymer y seren gan Cefin Roberts (Gwynedd)
• Fel aderyn gan Manon Steffan Ros (Lolfa)
• Y trydydd peth gan Siân Melangell Dafydd (Gomer)

Byddwn i’n rhoi’r wobr un ai i John Davies (a Marian Delyth!) am Cymru neu i Dafydd Densil Morgan am Lewis Edwards.

Dwi’n ofni nad ydw i’n mynd i gael amser i ysgrifennu am fy ngwyliau yn Wiltshire am dipyn. Ond dwi wedi rhoi y ffotograffau ar flickr. Gellir weld y cwbl ohonynt ar gyfrif Dogfael.

Gweld lluniau’r gwyliau yn Wiltshire, Lloegr.

Mae’r bore’n agor gyda Gareth Miles yn sôn am ddiffyg trafodaeth feirniadol ar y celfyddydau. Dwi’n edrych ymlaen yn arbennig i glywed Alan Llwyd a Ceri Wyn Jones yn trafod beirniadaethau’r Eisteddfod Genedlaethol. Ymhlith y bobl eraill sy’n cyfrannu i’r diwrnod mae Jon Gower, Menna Machreth, Siân Melangell Dafydd, Karen Owen, Sioned Williams, a’r Dr. Kate Woodward.

Mae’r cyfan yn digwydd yn y Cambria (yr hen Goleg Diwinyddol Unedig) yn Aberystwyth. Dim ond y bore ‘ma wrth imi fynd i chwilio am fy rhaglen ar gyfer y dydd y sylwais fod y llythyr yn cadarnhau lle i mi yn gofyn am daliad o fewn i’r wythnos. Dwi heb wneud hynny ac felly dwi’n dechrau poeni a fydda i’n medru mynd gan fy mod wedi clywed fod y lle’n llawn. Bydd yn rhaid imi drïo defnyddio fy mhwerau perswâd os bydd problem.

Rhaid imi ddweud fy mod wedi cael llawer o drafferth gyda Thrwyddedu Teledu pan roeddwn i’n byw ym Mhlas-yn-Dogfael. Oherwydd fy mod i’n mynnu defnyddio’r ffurf Gymraeg ar fy nghyfeiriad roedd yr awdurdodau yn mynnu fod yr eiddo heb drwydded. A hynny er imi ysgrifennu a ffônio yn gyson i ddweud fy mod â thrwydded. Nid oeddwn i’n credu ei bod hi’n ddyletswydd arna i i ddweud wrthyn nhw beth oedd ffurf arall (h.y. Saesneg) fy nghyfeiriad. Felly bob tro fyddai llythyr yn dod i’r tŷ yn dweud eu bod am anfon yr SAS i mewn i ddelio gyda’r broblem o ddiffyg trwydded byddwn i’n dweud trwy lythyr neu ffôn fod gen i drwydded, diolch yn fawr.

Bues i’n pwyso am flynyddoedd arnyn nhw i ddefnyddio’r ffurf gywir ar fy nghyfeiriad – y ffurf Gymraeg – ond yn aflwyddiannus. Yna rhyw ddydd fe ymddangosodd y drwydded gyda’r cyfeiriad yn Gymraeg ond fel troednodyn taw’r cyfeiriad go iawn oedd y ffurf Saesneg. Ar ôl yn agos i ddeng mlynedd o drafod doedd gen i ddim nerth ar ôl i fynnu’r hawl i ddefnyddio’r Gymraeg bellach.

Mae ‘na ddigon sy’n fodlon dweud ei bod hi’n hawdd defnyddio’r Gymraeg bellach a bod bai ar bobol am beidio gwneud. Dwi’n rhyfeddu fod unrhyw un yn mynd i’r drafferth oherwydd mae’n cymhlethu eich bywyd yn ddiddiwedd. Petawn i’n cydymffurfio ac yn defnyddio ffurf Saesneg ar fy nghyfeiriad fyddai ‘na ddim llythyron bygythiol yn dod trwy’r post na swyddogion yn cnocio ar fy nrws liw nos. Byddai popeth yn iawn.

Roedd y swyddog yn ddigon cwrtais ond pam roedd yn rhaid i mi ddioddef y fath driniaeth a hynny’n unig am fy mod yn gwneud yr hyn y mae hawl gen i i’w wneud, sef defnyddio ffurf Gymraeg ar fy nghyfeiriad fy hun. Roedd y drwydded gen i, wedi’i ffeilio yn ofalus. Roedd yn datgan yn glir beth oedd y cyfeiriad trwyddedig, sef Llys Dogfael. Nid oedd unrhyw amwysedd ynglŷn a oedd gen i drwydded deledu ai peidio. Yr unig ‘broblem’ i’r asiantaeth Trwyddedu Teledu oedd fy mod yn defnyddio ffurf Gymraeg ar fy nghyfeiriad. Roeddwn i wedi rhoi fy nghod post iddynt gyda’r cyfeiriad, ond doedden nhw ddim wedi defnyddio unrhyw synnwyr cyffredin i weld fod fy nghyfeiriad i yn cyfateb.

Petai rhywun yn gofyn i mi a yw hi’n syniad da i ddefnyddio’r Gymraeg wrth gysylltu gyda’r awdurdodau byddwn i’n gorfod ateb yn onest a dweud nac ydy os nad ydych chi am orfod wynebu trafferthion di-ben-draw am wneud.

Dyma beth mae Trwyddedu Teledu yn dweud wrtha i ar eu trwydded am newid cyfeiriad. Gellir gwneud hynny mewn sawl ffordd: “Os na allwch fynd ar lein, fe welwch chi ffyrdd eraill o roi gwybod i ni ar y cefn. Fyddwn ni ddim yn anfon Trwydded Deledu newydd atoch. Ond gallwch fod dyn dawel eich meddwl y byddwch wedi’ch trwyddedu’n gywir unwaith y byddwch wedi rhoi eich manylion newydd i ni.”

Diolch yn fawr Trwyddedu Teledu am f’atgoffa i unwaith eto fy mod yn dal i fod yn ddinesydd eilradd yn fy ngwlad fy hun, a hyd yn oed yng Ngheredigion. O fynd ar-lein i wirio fy manylion roedd hi’n amhosib gwneud hynny yn Gymraeg. Dwi’n casáu’r holl drafferth o ddefnyddio’r Gymraeg gyda’r awdurdodau. A hynny er mwyn talu treth iddyn nhw!

Am ffordd i ddathlu Gŵyl Dewi!

Yr hyn sy’n taro dyn am y rhifyn diwethaf yw’r diwyg, ac yn arbennig felly y llun ar y clawr, ffotograff o Grahame Davies gan Siân Trenberth. Mae Trenberth yn ffotograffydd talentog ac mae’r llun yn un trawiadol iawn. Fy unig gwestiwn i yw pam fod Grahame Davies ar y clawr? Mae ganddo erthygl yn y cylchgrawn dwi’n gwybod, ond mae ganddo golofn reolaidd, ac felly mae’r cwestiwn yn sefyll.

Minimalaidd yw’r unig ffordd i ddisgrifio’r golofn olygyddol y tro hwn eto. Ond mae’n addo rhannu ei brofiad yn y dyfodol ynglŷn â holl gwestiwn golygu creadigol ac i ba raddau mae hynny’n cymylu’r syniad o ‘awdur’ gwaith. Mae hyn yn codi oherwydd fod Gwyn Thomas wedi ysgrifennu ar yr un pwnc yn y rhifyn hwn. Mae ef yn dweud nad oedd yn gyfarwydd gyda’r cysyniad o olygu creadigol fel y mae’n cael ei arfer ar hyn o bryd. Ond mae’n dweud fod hynny i fyny i’r wasg. Yr hyn sy’n ei boeni yw golygu creadigol gweithiau sy’n cael eu cynnig am wobrau neu gystadleuaeth fel Llyfr y Flwyddyn. Ac mae’n gofyn cwestiwn, “A bwrw fod clytio ac ailysgrifennu sylweddol wedi digwydd, oni ddylai gwaith y golygydd creadigol gael ei gydnabod gyda’r ‘awdur’ ar glawr unrhyw lyfr sy’n cael ei wobrwyo? Ac onid teg ydi hi i olygydd creadigol gael cyfran o unrhyw wobr ariannol a enillir?”

Mae’n poeni yn arbennig am wobrau rhyddiaith yr Eisteddfod Genedlaethol, ac yn arbennig yr ymyrraeth a ganiatéir rhwng i’r Eisteddfod dderbyn y gwaith a’i gyhoeddi. Bid a fo am hynny, nid yw’n poeni cymaint â hynny arnaf fi. Yr hyn sydd yn fy mhoeni ni am ‘ymyrraeth’ yng nghystadlaethau rhyddiaith yr Eisteddfod Genedlaethol yw cymaint ohonynt sydd bellach yn ffrwyth cyrsiau ysgrifennu creadigol yn ein prifysgolion. Dwi’n cofio yr Archdderwydd newydd, T James Jones, a John Dresell yn cael eu cau allan o gystadleuaeth y goron flynyddoedd yn ôl oherwydd iddynt gynhyrchu gwaith ar y cyd yn groes i’r rheolau. Faint o diwtoriaid coleg yn ogystal ag awduron sydd yn gyfrifol am gynhyrchu rhai o weithiau rhyddiaith yr Eisteddfod Genedlaethol bellach? A yw pethau wedi cyrraedd y sefyllfa lle y dylid gwahardd y gweithiau yma ar y sail eu bod yn gyweithiau yn hytrach na gwaith un awdur? Diolch i Gwyn Thomas a roi cyfle imi leisio fy marn am hyn. Dwi’n gobeithio y bydd awdurdodau’r Eisteddfod Genedlaethol yn gwneud rhywbeth am y peth cyn iddi fynd yn rhy hwyr!

Yn y golofn Rhuddin amser, mae’r awdur (Donald Evans, siŵr o fod, er nad yw’n cael ei enwi) yn mynd ar ôl pwnc llosg gosod amodau ar gyfer rhai o brif gystadlaethau llenyddol yr Eisteddfod Genedlaethol. Y mae’n cymryd fel ei fan cychwyn y drafodaeth a fu ar y penderfyniad i wobrwyo cyfres o gerddi gan Ceri Wyn Jones mewn cynghanedd gyflawn yn Eisteddfod y Bala yn 2009.

Yn ei golofn yntau, mae Grahame Davies (y ciwti ar y clawr!), yn adrodd ychydig o hanes ei daith i’r Taleithiau Unedig a’i ymweliad â chanolfannau’r ymfudiad Cymreig fel Scranton a Wilkes Barre. Yn anffodus bellach mae’n gorfod ymweld â mynwentydd i weld cyfoeth diwylliannol y gorffennol. Mae’n erthygl ddifyr iawn, ond braidd yn hir efallai ar gyfer cylchgrawn.

Mae Norman Closs Parry yn bwrw golwg dros fywyd a gyrfa “yr addfwynaf Alafon”. Roedd Alafon, neu Owen Griffith Owen (1847-1916) yn enedigol o Eifionydd ac ar ôl cyfnod yn gweithio fel gwas fferm, yn y chwareli ac yn glerc aeth i’r weinidogaeth Gristnogol gyda’r Methodisitiad Calfinaidd. Cyhoeddodd un gyfrol o farddoniaeth ac un gyfrol o ysgrifau.

Wedyn ceir teyrnged i’r diweddar Dafydd Whitall gan John Glyn Jones. Yn dilyn cael teyrnged arall, ond y tro hwn un farddonol gan Donald Evans, ar ffurf awdl, i ddwy awdl y diweddar Brifardd Dic Jones. Dewi Jones yw awdur y golofn Wrth fynd heibio ac Andrea Parry sydd yng ngofal Colofn y beirdd sy’n celu. Mae’r golofn honno yn cyhoeddi peth o gynnyrch Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd ac hefyd Talwn y Beirdd yn Nglanllyn, sy’n rhan o’r cwrs preswyl a gynhelir yn flynyddol i fyfyrwyr ysgol sy’n astudio ar gyfer arholiad lefel uwch ac uwch atodol mewn Cymraeg.

Yng Nghongl yr ysgolion ceir sylwadau gan Iwan Llwyd ar ei gerdd ”Trais a threfn. Efallai y byddai sylwadau Gwynfor ab Ifor o ddiddordeb i fyfyrwyr ysgol hefyd. Yn ei golofn hynod ddifyr, Beth sydd i’w ddweud, mae’r prifardd yn cynnig darlleniad ffeminyddol o soned R Williams i’r Llwynog. Ond er gwaethaf y clyfrwch mae’r golofn yn sylfaenol yn ymosodiad ar feirniadaeth o’r fath. Efallai nad ydyw i’n cytuno yn aml iawn gyda Gwynfor ab Ifor, ond y mae ei erthyglau yn ddifyr ond yn y diwedd dwi’n ofni taw fy nghythruddo y mae fel arfer!

Roedd hi’n dda iawn gweld teyrnged arall i Dic Jones ar dudalennau’r cylchgrawn ar ffurf ysgrif gan y Prifardd a’r Prif-lenor Mererid Hopwood. Rhaid dweud fod dyn yn teimlo nad oedd Dic wedi derbyn yn sylw haeddiannol yn y rhifyn diwethaf am ryw reswm, ond mae sylwadau Mererid ac awdl Donald yn mynd beth o’r ffordd i wneud iawn am hynny y tro hwn.

Yn yr erthygl Y rhaglen radio na fu… ceir sgript teyrnged radio a oedd i’w darlledu ar y BBC ar 4 Medi 1939. Ni ddarlledwyr y rhaglen oherwydd i Ryfel Byd, 1939-1945 roi stop ar bethau. Teyrnged oedd hon gan E D Jones i’w dad Gwilym Wyn o Gwmllynfell a ddisgrifiwyd gan y Radio Times wrth gyhoeddi’r rhaglen fel “llenor o fri a roes rai o brifeirdd y genedl ar ben y ffordd.”

Twm Morys yw awdur y feirniadaeth yng Nghystadleuaeth Tlws D Gwyn Evans 2009.

Ceir teyrnged arall wedyn, sef un gan D Islwyn Edwards i John Roderick Rees. Mae’r erthygl braidd yn hir, ond mae’r portread o John Roderick Rees yn un sy’n llwyddo i gyfleu’r gwrthrych i’r dim. Efallai y gallwn ddweud y gallai’r llun fod wedi bod yn ddigon. Mae Islwyn Edwards yn dweud yn ei erthygl, “Bu’n byw yn y Gymru Gymraeg ar hyd ei oes, ni bu erioed ar wylai ac ni bu un cyfnod yn ei fywyd pan nad oedd yn gyfrifol am fir nac am anifail.” Mae wyneb y bardd yn dweud hynny i gyd. Tybed pwy oedd y ffotograffydd?

Mae D Ben Rees yn sôn am Eifionydd ac Edern John Glyn Davies. Yn wahanol i’r arfer nid Bobi Jones sy’n gyfrifiol am y golofn Adolygiadau Hwyr y tro hwn, ond yn hytrach Monica Maciawn ac mae hi’n troi ei sylw at Williams Pantycelyn gan Saunders Lewis. Y golygydd sy’n gyfrifol am y feriniadaeth ar gystadleuaeth yr englyn ar y pwnc ‘Harry Patch’ ac mae Twm Morys yn ysgrifennu eto ar Ganu Gwlad.

Ar dudalennau olaf y cylchgrawn ceir tri adolygiad – Huw Meirion Edwards yn adolygu Y flodeugerdd englynion newydd (gol. Alan Llwyd), Dafydd Pritchard yn adolygu Llwybrau gan Haf Llewelyn, a Jon Meirion Jones yn adolygu Stori Hedd Wyn gan Alan Llwyd. Mae’r tri ohonynt yn canmol. Dyma beth sydd gan Jon Meirion Jones ei ddweud am ddyluniad y gyfrol ar Hedd Wyn, “Llongyfarchiadau i Dafydd Llwyd am y diwyg graenus a chrefftus a roddodd i’r gyfrol. Mae Dafydd eisoes wedi ei brofi ei hun yn ddylunydd penigamp drwy’r cylchgrawn hwn a llyfrau Cyhoeddiadau Barddas. Mae’r papur a ddefnyddir o ansawdd da a’r print yn glir ac yn hawdd ei ddarllen. Hefyd nid yw yn gorlenwi tudalen. Ond hoffais gynllun Dafydd o lenwi tudalennau i’r fyl a’r lluniau lle’r oedd hynny’n bosib, a gosod gyferbyn benawdau cynnil iawn. Nid yw ei gynllun yn tynnu sylw oddi wrth y lluniau, yn hytrach i’r gwrthwyneb.”

A dyna daith frysiog trwy gynnwys y rhifyn diweddaraf o Barddas fel yr wyf yn gweld pethau.

Tynnwyd y llun hwn o Menna a Mair ar fore Sul oer ddechrau’r flwyddyn. Dwi’n hoff iawn ohono gan ei fod yn cyfleu yr awyrgylch ar yr adeg arbennig honno.