Cafodd y digwyddiad sylw gan deledu STV ar raglen The Hour ac mae’n bosib gweld yr eitem ar wefan y sianel deledu. Druan o’r llefarydd ar ran Llyfrgell Genedlaethol yr Alban.

(Defnyddir y llun o faner yr Alban oddi ar wefan FreeFoto.com).

Dros y penwythnos a aeth heibio cefais i brofiad amheuthun o gyfarfod a thrafod sefyllfa’r Gymraeg a Christnogaeth yng Nghymru gyda’r Parchedig Bill Roberts. Ar yr olwg gyntaf mae hynny’n swnio fel penwythnos arferol a chyffredin – ond yr hyn a oedd yn wahanol yw fod Bill Roberts yn rheithor Eglwys Esgobol S. Gregory yn Deerfield, Illinois, a’i fod wedi dysgu Cymraeg.

Fel y tystia ei enw mae Bill o dras Cymraeg. Mae ar gyfnod sabothol o’i waith, ond mae’n defnyddio’r cyfnod hwn er mwyn dysgu a deall pethau’n well. Ac er mwyn ennill profiadau a fydd yn cyfoethogi ei weinidogaeth a’i ddefnyddioldeb i Dduw wedi’r gwyliau sabothol.

Ei ddiddordeb mawr yng Nghymru yw’r berthynas rhwng adfywiad y Gymraeg a Christnogaeth. Wrth ymchwilio i hyn cafodd gyfle i drafod gyda nifer fawr. Yn ogystal ag Eglwys y Santes Fair yn Aberystwyth yr oedd wedi, neu’n bwriadu, ymweld â’r canlynol: Eglwys Dewi Sant, Caerdydd; Plwyf Dewi Sant, Caerfyrddin; Eglwys St. Mark, Gabalfa (Caerdydd); Eglwys S. Gabriel, Cwm-y-glo; ac Eglwys S. Mihangel, Llanrug.

Ar ben ymweld â’r holl eglwysi hynny mae Bill wedi bod yn ymweld â llefydd eraill a chyfarfod â nifer o unigolion. Wrth i mi siarad gydag ef cefais hanes i ymweliad ag Ysgol Gartholwg (yr hen Rydfelen) lle cafodd gyfle i siarad gyda rhai o’r myfyrwyr hŷn am eu hagweddau tuag at y Gymraeg a thuag at Gristnogaeth.

Cymru yw’r cyntaf o dair gwlad y bydd Bob yn ymweld â nhw ar ei daith. Wedi bod yma bydd yn treulio cyfnod yn Lloegr, a Madagascar. Yn ddifyr iawn mae Bill yn perthyn i fyd y blogwyr ac mae adrodd hanes i gyfnod sabothol, gan gynnwys ei gyfnod yng Nghymru, ar y blog hwnnw. Felly fe ellir dilyn ei deithiau a’i sgyrsiau ar flog St. Blogory’s. Mae’n disgrifio’r blog hwnnw fel hyn: “These are the voyages of the Rector’s Sabbatical. Its three-month mission: to explore three Christian cultures: Welsh-speaking Wales, Emerging Church England, and Anglican Madagascar; to seek out new life and new friends in Christ; to boldly go where Christ has gone before.”

Felly i mi un ychwanegiad arall at dduẅch y cyfnod yn dilyn refferendwm 1979 oedd cyfnod Thatcher. Dwi ddim yn credu fy mod i wedi sylweddoli beth fyddai effaith ei chyfnod fel Prif Weinidog pan gafodd ei hethol. Roedd pethau’n wael cyn iddi gael ei hethol. Dechreuais i yn y coleg fis Medi 1978 ac roedd y gaeaf hwnnw yn un diflas iawn. Roedd fy rhieni yn gweithio i’r cyngor sir – fy nhad yn un o fois yr hewl a fy mam yn gymorth cartref – roedd nifer o ewythrod a modrybedd hefyd yn gweithio i’r cyngor sir ar yr hewl neu fel cogyddion ysgol. O’r herwydd roedd pethau wedi bod yn weddol ddiflas cyn etholiad Thatcher ac roedd dychmygu gwaeth yn anodd.

Cymerodd hi ddim llawer inni sylweddoli fod pethau’n mynd i fod yn waeth. Yn raddol fe dechreuodd y newid. Preifateiddio a symud y dreth oddi ar incwm i wariant oedd y pethau a gafodd effaith. Pan dechreuais i weithio yn 1981 roedd y toriadau wedi dechrau effeithio ar wasanaethau cyhoeddus. Yna daeth Rhyfel Malvinas pan aberthwyd bywydau a gwariwyd ffortiwn er mwyn amddiffyn hael cymaint o bobl oedd yn byw yn Arberth i fod yn ddinasyddion Prydeinig. Yn sgil hynny daeth yr etholiad cyffredinol, y frwydr gyda’r glowyr a gwahardd undebau llafur yn GCHQ.

Aeth pethau o ddrwg i waeth ac es i yn ôl i’r coleg yn 1985 cyn mynd i weithio i Lyfrgelloedd Morgannwg Ganol yn 1986. Ar ôl tair blynedd yno fe es i weithio yn Aberystwyth. Roedd Margaret Thatcher yn dal yn Brif Weinidog. Yna fe ddaeth Treth y Pen. Fel mae’n digwydd roeddwn i’n yng Ngwlad y Basg yn gwylio’r lluniau ar y teledu o’r reiat yng nghanol Llundain. Roedd yn debyg i’r golygfeydd dros y flwyddyn neu ddwy flaenorol ym mhrif ddinasoedd gwladwriaethau dwyrain Ewrop. Roedd y chwyldro ar ddigwydd.

Bu’n rhaid disgwyl am chwe mis arall cyn y diwrnod pan wnaeth Thatcher gyhoeddi ei hymddiswyddiad. Roedd yn ddiwrnod llawn gwefr – doeddwn i ddim yn cofio gwleidyddiaeth hebddi mewn gwirionedd. Ond wedi ychydig fe sylweddolais nad oedd ei diflaniad yn chwyldro mewn gwirionedd. Fe wnaeth pethau barhau yn debyg iawn. Roedd ein muriau Berlin ni yn dal i fodoli yn ein meddyliau a byddai angen llawer mwy o newid er mwyn eu dymchwel hwy. Un diwrnod o ryddid oedd hwnnw mewn gwirionedd. Roedd e’n ddiwrnod i’w fwynhau ond wedyn yn ôl â ni i’n caethiwed. Ac mae ei chysgod yn dal i fod trosom ni i gyd.

Roedden nhw yn ganlyniadau difrifol i Lafur, ond doedd canlyniadau’r Torïaid ddim cymaint â hynny’n well na’r tro diwethaf ac mae’n rhaid bod hynny wedi lliniaru ychydig ar sut roedd pobl yn edrych arnyn nhw. Wrth gwrs, wrth edrych yn ôl ar ddigwyddiadau yr wythnos yn arwain i fyny at yr etholiadau roedd hi’n amlwg na allai’r canlyniadau fod yn waeth na’r un ymddiswyddiad o’r cabinet ar ôl y llall a welwyd yr adeg honno. I ddweud y gwir mae’n rhaid bod y canlyniadau etholiadol yn ymddangos fel sefydlogrwydd yng nghanol y fath storom.

Felly ar ôl gwneud camgymeriad am hynny dwi’n braidd yn gyndyn i fynegi fy marn ar wleidyddiaeth. Y cyfan ddyweda i yw bydd Gordon Brown yn saff os fydd e’n medru arddangos yr dycnwch ac y gwnaeth Rhodri Morgan wrth ddringo’r Wyddfa ddydd Gwener. Rhyfeddol. Mae’n amlwg y gallai barhau yn ei swydd am dipyn fel yr oedd Huw Lewis wedi gofyn iddo wneud.

Roedd canlyniad Cymru y Blaid Lafur yn siŵr o fod yn siom iddynt. Am y tro cyntaf ers dechrau’r ganrif ddiwethaf roedd plaid arall wedi ennill mwy o bleidleisiau na hwy ar draws Cymru. Y siom i mi oedd taw y Ceidwadwyr oedd y blaid honno ac nid Plaid Cymru, ond roedd y ffaith bod canran pleidlais y Blaid wedi cynyddu o ychydig yn gysur – llongyfarchiadau Jill! – ac fe wnaeth gael mwy nag UKIP hefyd. Nid felly hanes y Democratiaid Rhyddfrydol. Nid yw pethau’n edrych yn dda iddyn nhw o gwbl. Fe geision nhw sbinio eu pleidlais yng Ngheredigion fel buddugoliaeth tra mewn gwirionedd adlewyrchu noson ddiflas iddyn nhw yng Nghymru oedd hyn.

Mae’n amlwg fod y canlyniad wedi gwneud i rai pobl ail-feddwl. Dyna fy esboniad i am gyhoeddiad Mick Bates y penwythnos hwn y na fydd yn sefyll yn etholiadau’r Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Dyw hi ddim yn edrych yn addawol iawn iddyn nhw yn unrhyw le ar sail y canlyniadau hyn – heblaw am Ganol Caerdydd.

Mae’n anodd gwybod beth sy’n rhoi y mwyaf o bleser i bobl fel hyn – rhywun yn ymateb neu ddim yn ymateb. Dwi’n siŵr nad oes ffordd gywir o ymdrin â’r peth. I mi mae’n well peidio ag ymateb a bod yn amyneddgar a goddefgar. ‘Dioddef’ yn ddistaw.

Efallai bod rhai yn credu fod defnyddio gair fel ‘dioddef’ i ddisgrifio sylwadau maleisus neu filain ar flog fel gorymateb. Ond weithiau mae geiriau yn medru gwneud dolur. Wrth gwrs, mae’n dibynnu pa hwyl sydd arna i a beth sy’n digwydd o’m cwmpas. Fel arfer dwi’n medru cysuro fy hun wrth feddwl pa mor wag a diwerth yw bywyd rhywun sydd yn treulio’i amser yn gwneud rhywbeth o’r fath yn hytrach na rhywbeth positif a gwerthfawr.

Bryd arall, pan fo popeth yn mynd o’i le, mae un gair cas yn medru gwneud imi ildio’n llwyr i hunan dosturi a theimlo’n fregus iawn. Dwi’n falch nad yw hynny’n digwydd bob amser, ond rhaid cyfaddef fy mod yn teimlo fel hynny weithiau.

Dwi’n ceisio ystyried pobl eraill wrth ysgrifennu fy mlog i a phenderfynu a fydd fy ngeiriau i yn brifo neu’n gofidio pobl. Dwi’n ymwybodol weithiau nad ydw i’n penderfynu’n iawn. Dwi’n gofyn i’r rhai dwi wedi eu hypsetio yn y gorffennol i faddau imi.

Fe wnes i flogio beth amser yn ôl ar y Deg gorchymyn ar gyfer blogwyr. Mae gorchym 6 yn dweud fel hyn: Na ladd anrhydedd, enw da na theimladau neb arall. Rhaid cofio hynny bob amser.

Efallai y bydd rhai yn fy ngweld fel rhywun sydd yn yn rhy galon feddal: mae Gordon Brown wedi bod yn gyfrifol yn unigol neu gydag eraill o ddod â hyn i gyd ar ei ben ei hun ac felly mae’n anodd deall beth mae e wedi’i wneud i haeddu fy nghydymdeimlad.

Ond yn sydyn, neithiwr, fe newidiodd hynny i gyd. Beth achosodd y newid? Wel, wrth symud aelodau i mewn mas o’i gabinet fe ddaeth yn amlwg fod y Prif Weinidog wedi penodi Glenys Kinnock i fod yn weinidog dros Ewrop i gymryd lle Caroline Flint – ac ar yr un pryd ei hapwyntio yn aelod o’r Dŷ’r Arglwyddi. Sori, Gordon Brown, mae hynny yn mynd y tu hwnt i fy ngallu i gydymdeimlo ac mae unrhyw obaith o fedru tyneru fy nghalon bellach wedi diflannu.

Ysgrifennwyd y ddrama gan Lorca yng nghysgod Rhyfel Cartref Sbaen ac ychydig cyn ei ddienyddio gan rai yn cydymdeimlo â’r lluoedd ffasgaidd. Golygodd hyn na chafodd ei pherfformio nes bod deng mlynedd wedi mynd heibio a hynny yn bell o Sbaen yn Buenos Aires, Ariannin, yn 1945. Erbyn hynny roedd Sbaen yn dioddef o dan lywodraeth unbenaethol Franco, llywodraeth â meddylfryd ormesol y bwriadwyd y ddrama hon i’w herio.

Mae’r hanes yn digwydd mewn tŷ galar lle mae gweddw a’i merched, pump ohonynt i gyd, yn byw bywyd yn edrych i mewn ar ei gilydd ac eto’n dyheu am gael ymadael. Mae’r fam, Bernarda Alba, yn atal i’w merched wybod am beth yw cariad corfforol ac ysbrydol oherwydd y byddai’n dangos pa mor wag y bu ei bywyd hi. Ni all oddef i’w plant brofi’r hapusrwydd hynny nad yw hi ei hun wedi’i brofi. Mae Bernarda yn mynnu rheoli ei merched â llaw drom ofn er mwyn amddiffyn ei henw da ac enw da ei theulu. Does dim ots beth yw teimladau, rhaid ymddangos yn ‘barchus’. Mae’r ddrama yn ceisio dangos pa mor hawdd yr ildiwn ein rhyddid wrth ildio gobaith, dim ond pan eu bod yn dod yn agos i ailgydio mewn gobaith y mae’r merched yn dod yn agos i ddod yn rhydd.

Roedd perfformiad yr actorion yn rymus iawn gyda phob un yn rhannu yn llwyddiant y cynhyrchiad. Roedd gen i ddiddordeb arbennig ym mherfformiad dwy o’r actorion, Rhian Morgan a Betsan Llwyd; Rhian oedd yn chwarae rhan Bernarda, a Betsan y forwyn Ponica oedd yn fodlon dweud gwir weithiau, ond dim ond tu ôl i gefn Bernarda. Roedd y perfformiadau hyn yn arbennig o rymus. Ar ddiwedd y perfformiad cefais gyfle i siarad gyda Rhian a’i llongyfarch, ond hefyd i gyfaddef cymaint o bleser roeddwn wedi’i gael o’r ddrama.

Mae’n rhyfedd, a dyma fi’n rhyfeddu, sut y mae hi’n bosib i ddyn ysgrifennu geiriau ar bapur drigain mlynedd yn ôl a’i bod hi’n bosib i rywrai eu cymryd a’u gwneud yn rhywbeth byw. Mae’n rhaid fod rhyw rin yn y geiriau cyn eu bod yn medru cael eu trawsffurfio fel hyn, ond mae’n rhaid fod rhyw ysbryd yn yr actorion i fedru galluogi’r trawsffurfio hwnnw.