Felly i mi un ychwanegiad arall at dduẅch y cyfnod yn dilyn refferendwm 1979 oedd cyfnod Thatcher. Dwi ddim yn credu fy mod i wedi sylweddoli beth fyddai effaith ei chyfnod fel Prif Weinidog pan gafodd ei hethol. Roedd pethau’n wael cyn iddi gael ei hethol. Dechreuais i yn y coleg fis Medi 1978 ac roedd y gaeaf hwnnw yn un diflas iawn. Roedd fy rhieni yn gweithio i’r cyngor sir – fy nhad yn un o fois yr hewl a fy mam yn gymorth cartref – roedd nifer o ewythrod a modrybedd hefyd yn gweithio i’r cyngor sir ar yr hewl neu fel cogyddion ysgol. O’r herwydd roedd pethau wedi bod yn weddol ddiflas cyn etholiad Thatcher ac roedd dychmygu gwaeth yn anodd.

Cymerodd hi ddim llawer inni sylweddoli fod pethau’n mynd i fod yn waeth. Yn raddol fe dechreuodd y newid. Preifateiddio a symud y dreth oddi ar incwm i wariant oedd y pethau a gafodd effaith. Pan dechreuais i weithio yn 1981 roedd y toriadau wedi dechrau effeithio ar wasanaethau cyhoeddus. Yna daeth Rhyfel Malvinas pan aberthwyd bywydau a gwariwyd ffortiwn er mwyn amddiffyn hael cymaint o bobl oedd yn byw yn Arberth i fod yn ddinasyddion Prydeinig. Yn sgil hynny daeth yr etholiad cyffredinol, y frwydr gyda’r glowyr a gwahardd undebau llafur yn GCHQ.

Aeth pethau o ddrwg i waeth ac es i yn ôl i’r coleg yn 1985 cyn mynd i weithio i Lyfrgelloedd Morgannwg Ganol yn 1986. Ar ôl tair blynedd yno fe es i weithio yn Aberystwyth. Roedd Margaret Thatcher yn dal yn Brif Weinidog. Yna fe ddaeth Treth y Pen. Fel mae’n digwydd roeddwn i’n yng Ngwlad y Basg yn gwylio’r lluniau ar y teledu o’r reiat yng nghanol Llundain. Roedd yn debyg i’r golygfeydd dros y flwyddyn neu ddwy flaenorol ym mhrif ddinasoedd gwladwriaethau dwyrain Ewrop. Roedd y chwyldro ar ddigwydd.

Bu’n rhaid disgwyl am chwe mis arall cyn y diwrnod pan wnaeth Thatcher gyhoeddi ei hymddiswyddiad. Roedd yn ddiwrnod llawn gwefr – doeddwn i ddim yn cofio gwleidyddiaeth hebddi mewn gwirionedd. Ond wedi ychydig fe sylweddolais nad oedd ei diflaniad yn chwyldro mewn gwirionedd. Fe wnaeth pethau barhau yn debyg iawn. Roedd ein muriau Berlin ni yn dal i fodoli yn ein meddyliau a byddai angen llawer mwy o newid er mwyn eu dymchwel hwy. Un diwrnod o ryddid oedd hwnnw mewn gwirionedd. Roedd e’n ddiwrnod i’w fwynhau ond wedyn yn ôl â ni i’n caethiwed. Ac mae ei chysgod yn dal i fod trosom ni i gyd.

Roedden nhw yn ganlyniadau difrifol i Lafur, ond doedd canlyniadau’r Torïaid ddim cymaint â hynny’n well na’r tro diwethaf ac mae’n rhaid bod hynny wedi lliniaru ychydig ar sut roedd pobl yn edrych arnyn nhw. Wrth gwrs, wrth edrych yn ôl ar ddigwyddiadau yr wythnos yn arwain i fyny at yr etholiadau roedd hi’n amlwg na allai’r canlyniadau fod yn waeth na’r un ymddiswyddiad o’r cabinet ar ôl y llall a welwyd yr adeg honno. I ddweud y gwir mae’n rhaid bod y canlyniadau etholiadol yn ymddangos fel sefydlogrwydd yng nghanol y fath storom.

Felly ar ôl gwneud camgymeriad am hynny dwi’n braidd yn gyndyn i fynegi fy marn ar wleidyddiaeth. Y cyfan ddyweda i yw bydd Gordon Brown yn saff os fydd e’n medru arddangos yr dycnwch ac y gwnaeth Rhodri Morgan wrth ddringo’r Wyddfa ddydd Gwener. Rhyfeddol. Mae’n amlwg y gallai barhau yn ei swydd am dipyn fel yr oedd Huw Lewis wedi gofyn iddo wneud.

Roedd canlyniad Cymru y Blaid Lafur yn siŵr o fod yn siom iddynt. Am y tro cyntaf ers dechrau’r ganrif ddiwethaf roedd plaid arall wedi ennill mwy o bleidleisiau na hwy ar draws Cymru. Y siom i mi oedd taw y Ceidwadwyr oedd y blaid honno ac nid Plaid Cymru, ond roedd y ffaith bod canran pleidlais y Blaid wedi cynyddu o ychydig yn gysur – llongyfarchiadau Jill! – ac fe wnaeth gael mwy nag UKIP hefyd. Nid felly hanes y Democratiaid Rhyddfrydol. Nid yw pethau’n edrych yn dda iddyn nhw o gwbl. Fe geision nhw sbinio eu pleidlais yng Ngheredigion fel buddugoliaeth tra mewn gwirionedd adlewyrchu noson ddiflas iddyn nhw yng Nghymru oedd hyn.

Mae’n amlwg fod y canlyniad wedi gwneud i rai pobl ail-feddwl. Dyna fy esboniad i am gyhoeddiad Mick Bates y penwythnos hwn y na fydd yn sefyll yn etholiadau’r Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Dyw hi ddim yn edrych yn addawol iawn iddyn nhw yn unrhyw le ar sail y canlyniadau hyn – heblaw am Ganol Caerdydd.

When I put to McGrath that an influential black columnist for the Voice newspaper suggested that older Caribbeans in London might want to go back to the islands from which they came after Johnson’s election, surely the right response was for him to have said: “Neither Boris Johnson nor I would want that. Black people are an important and valued part of London and we want them to stay.”

Instead, the arrogant apparatchik, who is himself an immigrant from Australia, snapped: “Well, let them go if they don’t like it here.” I was flabbergasted. Hadn’t such talk from a public servant gone out of fashion decades ago?

Mae hyn yn fater sensitif iawn i’r blaid ar hyn o bryd wrth iddi geisio sicrhau ei safle a phrofi unwaith ac am byth ei bod wedi newid. Mae unrhyw awgrym o ‘hiliaeth’ yn mynd i gael ymateb pendant gan yr arweinyddiaeth sydd am wneud argraff: “edrychwch arnom ni yn delio gyda hyn yn bendant, dyma’r prawf ichi gredu ein bod ni wedi newid.”

Ar sail yr ymateb i James McGrath dwi ddim yn credu bod pethau’n edrych yn dda i Alun Cairns. Ond mae’n bosib y bydd dau beth yn cael dylanwad ar ei ffawd.

Dwi wedi cyfeirio at y cyntaf yn barod, sef y ffaith i hyn i gyd ddigwydd yng Nghymru lle nad oes gan newyddiadurwyr ‘go iawn’ Llundain ddim diddordeb ynddo o gwbwl.

Yn ail, cyfeiriodd Alun Cairns ei sylwadau hiliol tuag at y gymuned Eidalaidd yn hytrach na phobol dduon o dras y Caribî fel McGrath. Nid yw’r grŵp cyntaf wedi gorfod amddiffyn eu hunain yn aml iawn yn erbyn sylwadau o’r fath, tra bod yr ail grŵp wedi gorfod gwneud hynny’n gyson am hanner can mlynedd a mwy ac maen nhw’n parhau i wneud. Am eu bod yn dal i frwydro yn erbyn hiliaeth bob dydd mae ganddynt y rhwydweithiau mewn lle i sicrhau eu bod yn medru ateb yn ôl yn effeithiol a chael dylanwad, yn arbennig felly ar arweinwyr plaid sydd yn ceisio eu gorau i brofi eu bod nhw wedi newid yn llwyr.

Ac os yw’n gorfod sefyll lawr fel ymgeisydd seneddol, beth nesaf?

Pan glywais i am ei ffopa ar raglen Dau o’r Bae ar Radio Cymru mae’n rhaid imi gyfaddef fy mod wedi ymroi i schadenfreude – pleser dymunol iawn ond rhywbeth i’w gadw’n gyfrinachol ar y cyfan dwi’n teimlo. Mae gweld Tori yn cael ei haeddiant wastad yn bleserus, ond yn fwy fyth yn yr achos hwn. Efallai taw uno’r rhesymau fy mod yn teimlo mor eithafol yn yr achos hwn yw am fy mod hefyd yn feirniadol iawn o’r ffaith ei fod yn defnyddio ei safle fel fel aelod cynulliad fel ffordd o sefydlu ei hun fel ymgeisydd ar gyfer bod yn aelod o senedd San Steffan.

Dwi’n deall yn iawn fod rhai am fod yn aelodau yn San Steffan, ac mae angen i Gymru gael ei chynrychioli yno tra bo’r corff hwnnw â grym dros benderfyniadau tyngedfennol yng Nghymru, ond mae credu bod hynny’n rhagori ar fod yn aelod cynulliad yn siomedigaeth ac yn fy ngolwg i yn dangos nad yw’r Torïaid wedi newid o gwbl. Mae’n debyg iawn i arfer y ddeunawfed ganrif o weld apwyntiad fel esgob yng Nghymru fel ffordd i gyrraedd rhywle gwell a hynny pan oedd Torïaeth yn ei hanterth.

Eto i gyd, ar ôl dweud hynny, mae’n ymddangos y gall dalu pris trwm am ei drosedd. Iddo fe mae’n siŵr taw bod yn aelod seneddol yw prif nod mewn bywyd. Fel gwleidydd unoliaethol mae’n debyg taw bod yn aelod o senedd yr undeb yw pen ei uchelgais – oni bai ryw ddydd y bydd cyfle i fod yn llywodraeth y deyrnas honno. Felly mae’n edrych yn debyg y bydd ei freuddwyd yn deilchion os yw ymchwiliad y Blaid Geidwadol yn mynd i’w gael yn anaddas i fod yn ymgeisydd seneddol. Os felly mae ‘na gwestiwn arall; os y’i ceir yn anaddas i fod yn ymgeisydd seneddol a ddylai fod yn aelod cynulliad?

Ac mae hyn i gyd wedi digwydd oherwydd iddo ddefnyddio dau air mas o’u lle ar raglen radio. Ar yr olwg gyntaf mae’n ymddangos y gallai’r ‘gosb’ fod yn anghymesur. Er na wnes i glywed y rhaglen mae’r adroddiadau yn gytûn taw sylwadau tafod ym moch oedd rhai Alun Cairns. Sylw ffwrdd â hi mewn trafodaeth ar bêl-droed ar raglen wleidyddol. Rhyw ysgafnder wedi trafodaeth ddifrifol am y peth hwn a’r peth arall. Onid yw ymateb yn ddifrifol i sylwadau o’r fath yn dangos pa mor brin o hiwmor a gor-ddifrifol yr aeth gwleidyddiaeth.

Dwi’n siŵr fod yr hyn sydd wedi digwydd yn profi unwaith ac am byth fod gwleidyddion yn llwyth cwbl ar wahân i weddill cymdeithas. Byddai’r gweddill ohonom ond yn rhy barod i chwerthin a gweld y jôc. Ond na, mae’n rhaid i bobol fel yr aelodau seneddol Wayne David a Chris Bryant wneud pwynt gwleidyddol. Fel ‘na mae gwleidyddion – dydyn nhw ddim yn gwybod beth yw joc.

Ond mae’n amlwg fod pethau ychydig yn fwy difrifol na hynny gan fod cyflwynydd Dau o’r Bae, Vaughan Roderick, wedi sylweddoli fod rhywbeth o’i le ar unwaith yn yr hyn a ddywedwyd ac wedi rhoi’r cyfle i Alun Cairns ymddiheuro. Fe gymerodd y cyfle hwnnw yn ôl yr adroddiadau, ond erbyn hynny roedd hi’n rhy hwyr. Roedd y drwg wedi’i wneud. Yn yr oes hon nid yw defnydd o iaith hiliol yn dderbyniol gan wleidydd, hyd yn oed mewn ymdrech i fod yn ysgafn ac yn fwy tebyg i bobl ‘gyffredin’.

Dwi ddim yn adnabod Alun Cairns, ond dwi’n fodlon derbyn yr hyn y dywedodd y cyn-AC Ron Davies amdano, “I know there isn’t a racist bone in his body.” Mae’n wir bod Ron Davies wedi mynd yn ei flaen i ddweud, “These comments he has made are inexcusable but we have to put them in the context of what was a light-hearted discussion around football and was meant, I’m sure, as laddish humour.” Y cwestiwn yw hyn, a yw sylwadau o’r fath yn dderbyniol mewn unrhyw gyd-destun, hyd yn oed un ysgafn. Neu, a ydyn nhw yn fwy peryglus mewn sefyllfa o’r fath am eu bod yn gwneud pwnc difrifol fel hiliaeth yn destun sbort, ond nid trwy ei gondemnio ond wrth fod yn rhan ohono.

A nawr mae’r blaid Dorïaidd ei hun yn cynnal ymchwiliad i fewn i addasrwydd Alun Cairns i fod yn ymgeisydd seneddol. Digon teg. Ond yr hyn sy’n codi ar unwaith yw addasrwydd Alun Cairs i fod yn aelod cynulliad. Os yw hyn yn ddigwyddiad digon difrifol i wneud ddyn nhw amau gallu Alun Cairns i wneud swydd aelod seneddol yn iawn, mae’n rhaid gofyn wedyn a yw’n medru parhau fel aelod cynulliad.

Rhaid imi ddweud na fuaswn i am atal neb rhag protestio a hynny mewn unrhyw ddull di-drais sydd ar gael iddynt wneud hynny. Ond dwi’n methu gweld llawer iawn o debygrwydd rhwng protest gan fudiad fel Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ag un gan lefarydd yr wrthblaid ar faterion cartref. Yn bennaf am fod y gwleidydd wedi dewis y ffordd wleidyddol o weithredu yn hytrach na ffordd protest – mae ef wedi ymrwymo ei hun i yn llwyr ganlyniad y bleidlais, ac nid fel yr hen Sinn Féin a oedd am gadw’r bleidlais mewn un llaw a’r dryll yn y llall.

Ond dwi’n gweld ei weithred fel “gwastraff arian” hefyd am ei fod yn perthyn i blaid sydd wedi bod yn feirniadol iawn o geisio amddiffyn hawliau sifil trwy ddeddfwriaeth fel y Ddeddf Hawliau Dynol neu trwy’r Cytundeb Ewropeaidd ar Hawliau Dynol.

Bwriad Cameron yw dileu’r Ddeddf, a gosod Datganiad o hawliau a chyfrifoldebau yn ei lle, a yna negodi eithriadau i’r Cytundeb Ewropeaidd. Y canlyniad, a’r bwriad yn ôl a ddeallaf i, bydd gosod hawliau sifil yn ôl yn y cyd-destun gwleidyddol uniongyrchol gan sicrhau taw dim ond yr hawliau hynny y mae’n gyfleus i’r wladwriaeth eu caniatáu i’w dinasyddion fydd ar gael iddynt. Yn ei araith ar y pwnc yn 2006 mae’n sôn am egwyddorion mesur o’r fath ac mae’n amlwg taw ystyriaethau y gwleidydd fydd yn penderfynu hawliau pwy fydd yn cael eu hamddiffyn – bydd pobl ‘dda’ yn haeddu hawliau, a phobl ‘ddrwg’ ddim.

Bryd hynny, pan fydd David Cameron yn brif weinidog, bydd 42 diwrnod David Davis ddim mor ’sanctaidd’ â hynny. Egwyddorion y Daily mail fydd yn parhau i yrru’r agenda wleidyddol.

Bryd hynny hefyd, yn fy marn i, bydd gweithred ‘aberthol’ David Davis wrth ail-sefyll etholiad am ei sedd seneddol yn ymddangos yn fwy tebyg i wastraff arian nag i’r brotest egwyddorol y mae ef yn gobeithio y bydd hi.