Yn fy narlleniad heddiw o lyfr R Tudur Jones, Yr Ysbryd Glân roeddwn i’n troi a bennod 19, “Yr hen a’r newydd”, lle’r oedd yn sôn am y newid hwnnw sy’n dilyn ymddiried nid ynof fi fy hun ond yn yr Un sydd yn medru fy newid i. Dyma beth oedd ganddo i’w ddweud: “Fel y dywedodd y Piwritan, Richard Baxter, ‘Rhaid i bob dyn dyfu fel y mae coeden yn tyfu — i fyny ac i lawr yr uni pryd. Dylai tyfiant anweledig mewnol gyd-fynd â’r tyfiant gweledig allanol.’ Y mae sancteiddrwydd (fel pechod) yn hedyn sy’n tyfu. Ac y mae gwarchod a hybu’r tyfiant ysbrydol yn rhan hanfodol o sancteiddio. Rhaid wrth gynnydd: “Gan fod yn gywir mewn cariad, cynyddu ohonom iddo ef ym mhob peth, yr hwn yw y pen, sef Crist” (Eff. iv, 15). “A’r Arglwydd a’ch lliosogo [hynny yw, peri i chwi gynyddu] ato a’ch chwanego ym mhob cariad i’ch gilydd … i gadarnhau eich calonnau chwi yn ddiargyhoedd mewn sancteiddrwydd gerbron Duw a’n Tad …” (1 Thes. iii, 12, 13).” (t.86)

Yn draddodiadol mae’r Eglwys wedi dynodi’r Garawys, y cyfnod o ddydd Mercher y Lludw tan Noswyl y Pasg fel tymor o ddisgyblaeth a hunanymwadiad, a dydd Mercher y Lludw ei hun a dydd Gwener y Groglith yn ddyddiau ympryd. Ond dyna i gyd. Nid oes canllawiau swyddogol yn unman i ddweud beth yw ystyr hynny. Nawr mae’r Eglwys Babyddol wedi datblygu sustem o reoliadau manwl am beth sy’n iawn i’w wneud ar adeg o ympryd, disgyblaetha a hunanymwadiad. A phetai’r Presbyteriaid yn cadw’r Garawys dwi’n ddigon siŵr y buasent hwy hefyd wedi datblygu sustem yr un mor soffistigedig ag un Eglwys Rufain i gyfarwyddo (neu orchymyn) ei haelodau i wneud pethau felly’n iawn.

Ond nid felly yr Eglwys yng Nghymru. Efallai byddai rhai pobl yn dweud fod hynny’n nodweddiadol o eglwyswyr. Gofyn am ympryd, disgyblaeth a hunanymwadiad heb wneud dim ymarferol i’w alluogi. Yn hytrach mae’n rhaid i ddyn chwilio am ei gyfarwyddyd ei hun; ei ffordd ei hun o gadw hyn. Mae rhai yn troi at eglwysi eraill i weld sut maen nhw’n gwneud pethau, ond eleni dwi wedi gosod fy nisgyblaeth fy hun. A disgyblaeth bositif yw hi.

Yn gyntaf rwyf am sicrhau fy mod yn ail-ddarllen cyfrol ragorol R Tudur Jones ar Yr Ysbryd Glân (1972). Mae 216 o dudalennau yn y llyfr, felly mae’n golygu y bydd yn rhaid imi ddarllen rhyw chwech o dudalennau’r dydd os am gadw at fy nisgyblaeth. Fel mae’n digwydd dechreuais ail ddarllen rhyw bythefnos yn ôl; ond nawr bydd gennyf nod i fi fy hun.

Yr ail beth dwi am wneud yw gwneud yn siŵr fy mod yn dod wyneb yn wyneb â’r byd mae Duw wedi’i greu yn fwy cyson trwy gerdded bob nos. Bydd hynny er fy lles corfforol yn bendant. Ond bydd hefyd er fy lles ysbrydol gan y bydd yn rhoi amser imi fyfyrio a gweddïo mewn cyd-destun gwahanol i’r arfer.

Yn drydydd dwi am wneud pethau sydd yn mynd i alluogi Duw fy newid i fod yn fwy tebyg i’r hyn mae ef am imi fod. Fe wnaeth yr awdur Julie Clawson grynhoi’r peth yn dda iawn ar ei blog onehandclapping. Fel hyn meddai hi:

I’ve come to learn that in order to become more fully the person God wants me to be, I instead need to make sacrifices that actually allow me to achieve those ends. Often those sacrifices are less about personal denial, and more about following disciplines that encourage me to love others more. In the past I’ve attempted to eat more ethically or shop fairly — which of course required discipline and sacrifice on my part (and a bit of denial as well), but the outcome of these outwardly focused changes was far more personally transformative than if I had just eliminated something from my life for forty days.

So for me the question for Lent is not “what am I giving up?” but instead “what can I do to allow God to transform me this season?” The answers to those questions might be the same for some people; for me, changing the question shifted how I observed Lent. Whatever the case, I think it is important to understand what the ultimate purpose is behind why we engage in certain disciplines unless we miss their very point.

Felly dyna fy nod. Ond gan taw meidrol ydw i dwi’n gwybod hyd ar ddydd Mercher y Lludw taw methu dwi’n mynd i’w wneud. Ond mae’r Garawys yn baratoad i ddathlu’r hyn a wnaeth Duw i drawbewud fy methiant i yn fuddugoliaeth a’m gwendid yn nerth.

Pan ail gyflwynodd Oswallt y ffydd Gristnogol i deyrnas Northumbria fe sefydlodd fynachlog ar ynys Holy Island gyda’r Gwyddel Aidan a mynachod eraill o ynys Iona yn yr Alban yn ffurfio’r gymuned gyntaf. Yn ddiweddarach fe ddaeth Cuthbert yn abad, ac wedyn yn esgob. Daeth yntau yn enwog fel apostol y gogledd-ddwyrain ac un o seintiau pwysicaf Lloegr yn yr oesoedd canol. Gydag amser trosglwyddwyd ei gorff i gysegr yn eglwys gadeiriol Durham a daeth ei gwlt yn gyffredin.

Yn ogystal â chanolfan grefyddol fe ddaeth y fynachlog ar Holy Island yn ganolfan dysg. Yma y lluniwyd un o drysorau’r oesoedd cynnar ym Mhrydain, sef Llyfr Efengylau Lindisfarne. Credir taw gwaith mynach o’r enw Eadfrith yw’r efengylau ac fe luniwyd y llawysgrif tua 680-720 er anrhydedd i Cuthbert. Mae’n cynnwys copi Lladin o’r pedair efengyl (yn ogystal â chyfieithiad Hen Saesneg a ychwanegwyd yn ddiweddarach) wedi’i addurno’n goeth mewn arddull a oedd yn tynnu ar y traddodiad Celtaidd. Yn ôl y Llyfrgell Brydeinig (a chofied taw hwy sy’n berchen ar y llyfr bellach) mae’n un o lyfrau mawr y byd ac yn un o eiconau ffurfiannol yr ymwybyddiaeth o Seisnigrwydd.

Roeddwn i’n ddigon hapus i edrych ar y mosg o’r tu fas, ond roedd RO yn siŵr y buasai croeso inni fynd i mewn i weld o gwmpas yr adeilad. Yr oedd yn iawn, cawsom groeso cynnes gan un o imamau’r mosg, Mohammad Talha Bokhari. Er nad oeddem wedi trefnu ymlaen llaw fe wnaeth ein tywys o gwmpas gan esbonio y ffydd Islamaidd a hefyd rhoi gwybodaeth ymarferol inni am sut roedd y mosg yn gweithredu. Roedd yr imam yn esbonio fod lle i 4,000 o ddynion a 600 o wragedd ddod i’r gweddïau ar yr un pryd. Mae’n rhaid eu bod nhw’n penlinio’n agos iawn at ei gilydd!

Dwi’n gwybod ei fod yn swnio’n beth anarferol i’w wneud ar wyliau, ond roedd yn brofiad cwbl newydd i mi; dwi’n falch iawn fy mod wedi gwneud.

Dyna sut mae eglwysi’r gorllewin yn penderfynu ar ddyddiad y Pasg. Mae’r gorllewin yn defnyddio’r calendr Gregoraidd, ond mae eglwysi’r dwyrain yn dal i ddefnyddio’r calendr Iwlaidd wrth bennu’r Pasg. O ganlyniad y mae’n bosib i Basg y dwyrain ddisgyn ar yr un Sul ag un y gorllewin, neu ac felly weithiau mae’n wythnos yn ddiweddarach, weithiau pedair wythnos, ac weithiau bump.

Yn ddiddorol iawn roedd dyddiad y Pasg yn un o’r gwahaniaethau rhwng Cristnogaeth Geltaidd a Christnogaeth Rufeinig. Yn Synod Whitby a gynhaliwyd yn 664 – cyfarfod sy’n cael ei weld fel un o’r rhai allweddol wrth i awdurdod Rhufain gael ymestyn dros yr eglwys Geltaidd – cytunwyd y dylid gosod dyddiad y Pasg yn unol â’r arfer yn Rhufain ac felly yn un o’r arwyddion fod yr eglwys Geltaidd, neu Brydeinig, yn cydnabod awdurdod Esgob Rhufain.

Yn ddiddorol iawn mae un o’r darnau cynharaf o Gymraeg ysgrifenedig yn ymdrin â’r union bwnc o osod dyddiad y Pasg. Un ddalen sydd wedi goroesi ac mae’n cael ei chadw bellach yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt o dan yr enw Cambridge MS Add. 4543, ond fe gaiff adnabod hefyd fel Derbyn y Computus. Caiff y darn i’w ddyddio i’r 10g ac mae’n dangos fod y Gymraeg yn gyfrwng dysg yn gynnar yn ei hanes.

Ond nid yw pawb yn hapus gyda’r ffaith fod y Pasg yn symud ac felly yn 1928 fe basiwyd deddf gan Senedd Llundain yn sefydlu ŵyl ar ddyddiad penodol, sef y dydd Sul wedi’r ail ddydd Sadwrn yn Ebrill. Dyma a ddywed y ddeddf.

Easter-day shall, in the calendar year next but one after the commencement of this Act and in all subsequent years, be the first Sunday after the second Saturday in April, and section three of the Calendar (New Style) Act 1750, the new calendar, tables and rules annexed to that Act, and section two of the Calendar Act 1751, are hereby amended and shall be read and construed accordingly.

Os yw hyn yn ddeddf ers 1928 pam bod y Pasg yn dal i symud? Wel, roedd ‘na un amod yn y ddeddf. Dim ond pan fyddai’r eglwys Cristnogol wedi cytuno iddo. Tan hynny felly mae’r Pasg yn mynd i barhau i symud o flwyddyn i flwyddyn.