Eisteddfod 2007-08-07 (5)

Fe wnaethon ni adael safle cofeb lladdfa Gresffordd a throi tuag at safle lladdfa arall, sef Bangor-is-y-coed. Yno yn y flwyddyn 613 OC y lladdwyd 1,200 o fynachod Cymreig o’r clas Celtaidd yn y fan honno gan y Saeson yn o dan arweiniad y brenin Aethelfrith o Northumbria yn dilyn buddugoliaeth dros Bowys ym mrwydr Caer. Dwi ddim yn siŵr faint o goel y gellir ei roi ar y niferoedd ond mae’n sicr fod rhywbeth wedi digwydd oherwydd fe arhosodd yn y cof.

Erbyn heddiw mae’n rhaid croesi Ystad Ddiwydiannol Wrecsam i gyrraedd Maelor Saesneg a Bangor-is-y-coed. Gallai hynny swnio’n ddi-ramant iawn, ond mae ‘na ramant yn perthyn i’r ystad oherwydd mae gyda’r mwyaf yn y Deyrnas Gyfunol ac yn Ewrop. Fe gychwynnodd y cyfan fel datblygiad o ffatrïoedd ordnans a godwyd yn ystod yr Ail Ryfel Byd ond yna fe dyfodd ac fe dyfodd y datblygiadau diwydiannol yno. Mae’n werth gyrru trwy’r lle i’w weld. Ond wnaethon ni ddim aros gan ein bod am gyrraedd Maelor Saesneg.

I’r sawl sy’n dwlu ar ffiniau fel fi mae Maelor Saesneg yn drysor oherwydd yn draddodiadol dyma ran o Sir y Fflint oedd wedi’i rannu oddi wrth y gweddill gan dalp go dda o Sir Ddinbych. Nid yw ein hoes weinyddol-effeithiol ni yn medru dioddef siroedd mewn mwy nag un darn, ac felly pan ffurfiwyd Clwyd yn 1974 fe unwyd Maelor Saesneg, gyda Maelog Gymraeg – sef yr ardal o gwmpas Wrecsam i greu Cyngor Dosbarth Wrecsam Maelor. Pan aed ati drachefn i ail gyflunio llywodraeth leol fe barodd yr uniad gan droi Wrecsam Maelor yn Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Ond er bod y gweinyddwyr yn hapus i dacluso rhywbeth anniben felly mae’n dda medru dweud fod ‘na ysbryd annibynnol iawn yn parhau ym Maelor Saesneg. Dwi ddim yn credu ei bod yn ormodiaith i’w ddweud y gellir teimlo’r peth wrth groesi Afon Dyfrdwy, y ffin naturiol sy’n rhannu ardal oddi wrth weddill y sir.

Prin eich bod wedi croesi’r afon cyn eich bod yn gadael y ffordd fawr ac yn mynd am bentref Bangor (sy’n cael ei alw’n Bangor-is-y-coed, Bangor Monachorum, ac yn Bangor-on-Dee). Wedi bod ar yr ffordd fawr brysur a thrwy’r ystad ddiwydiannol enfawr mae Bangor yn ymddangos fel werddon. Fe barcion ni ger canol y pentref y tu fas i Gapel Eglwys Bresbyteraidd Cymru a cherdded i lawr at yr afon ac eglwys y plwyf. Mae’r bont yn dyddio o tua 1660 ac erbyn hyn ond yn cario trafnidiaeth un ffordd. Ar lan yr afon ger y bont ceir Eglwys S Dunawd. Treuliasom dipyn o amser o gwmpas yr afon a’r eglwys a hi’n ddiwrnod hyfryd o haf. Mae’n werth ymweld â’r eglwys gan ei bod yn barod iawn i groesawu ymwelwyr a phererinion fel ei gilydd.

Byddai’n dod yn amser i fynd am yr Wyddgrug cyn bo hir, ond roeddem am wneud un daith fer o gwmpas Maelor Saesneg cyn mynd am fro’r eisteddfod. Fel mae’n digwydd y man cyntaf inni ymweld ag ef yw’r rheswm fod Bangor yn enwog heddiw. Anghofiwyd y mynachod a laddwyd gan Aethelfrith a bellach cae rasio ceffylau Bangor sy’n denu’r torfeydd. (Byddai fy nhad yn falch o weld fy mod wedi gwneud pwynt o fynd i wled y cae rasus!) Arhoswyd yno am ennyd cyn teithio’n hamddenol trwy bentrefi Owyrtyn, Llannerch Banna, Hanmer ac yn ôl i Talwrn Grîn. Yno, yn Nhalaran Grîn, lle mae’r enw’r ysgol lleol, Ysgol Borderbrook, yn tystio fod y pentref reit ar y ffin â Lloegr y treuliodd R S Thomas gyfnod fel ciwrat yn y 1940au. Mae adeilad Eglwys Mair Magadlen yn dal i sefyll, ond mae bellach wedi cau fel canolfan addoli.

Bellach roedden ni’n meddwl ein bod am fynd am adref, ond wrth droi tuag at gyfeiriad Wrecsam a Sir y Fflint fe gawsom ein hunain mewn man hudolus ar lan afon Dyfrdwy, sef Erbistog. Roedd yn rhaid aros yno am orig.

(Dim pleidlais eto)

Rhannu hyn