Eglwys Gadeiriol S. Giles

Wedi cinio fe ddylsen i fod wedi cymryd hoe, ond roedd gen i ormod o bethau i’w gwneud a dim digon o amser ar eu cyfer. Felly dyma godi o’r bwrdd a throi i’r chwith i fyny’r Filltir Frenhinol tuag at Eglwys Gadeiriol S. Giles . Sefydlwyd yr eglwys wreiddiol ar y safle yn y 1120au yn ystod teyrnasiad y brenin David I(1124-1153) ac yn raddol wrth i’r ddinas dyfu fe dyfodd Eglwys S. Giles. Er ei bod yn eglwys bwysig nid oedd yn eglwys gadeirol hyd 1633 a hynny bron i ganrif wedi i Eglwys yr Alban droi ei chefn ar esgobion a mabwysiadu llywodraeth bresbuteraidd ar gyfer yr eglwys. Yn ystod cyfnod y diwygiad Protestannaidd daeth Eglwys S. Giles yn ganolfan bwysig wrth i John Knox ddod yn weinidog yma yn 1559 ac aros yma tan ei farwolaeth yn 1572. Ymwrthododd Senedd yr Alban â Phabyddiaeth yn 1560 ac wrth i addoliad Eglwys S. Giles newid i adlewyrchu’r diwygio yma fe newidodd yr adeilad yn fawr iawn. Yn hytrach na’r nifer fawr o gapeli bychain yr oedd eu hangen ar gyfer dweud offerennau dros eneidiau’r ymadawedig, fe ddaeth y pwyslais ar bregethu ac felly neuadd fawr i ddal cymaint o bobol â phosib oedd yr angen. O ganlyniad ni welir cymaint â hynny o’r ‘trugareddau’ sy’n gyffredin mewn eglwysi cadeiriol eraill, eto i gyd mae rhyw 200 o gofebau ar hyd a lled yr adeilad. Datblygodd pedair cynulleidfa yng Nghaeredin yn ystod cyfnod y Diwygiad Protestannaidd, ac roedd tair ohonynt yn addoli yn Eglwys S. Giles ac o ganlyniad codwyd waliau o fewn i’r eglwys ei hun er mwyn rhannu’r gofod ar gyfer y gwahanol gynulledifaoedd.

Yr hyn sy’n ddiddorol oedd bod y drefn eglwysig a fabwysiadwyd yn yr Alban ac wedi cael dylanwad ac effaith ar adeiladau eglwysig yr wlad, ond eto wedi i’r brenin James VI dod yn frenin Lloegr fe ddymunodd adfer y drefn esgobol yno ac fe wnaeth hynny’n raddol heb godi gwrychyn gormod. Ond roedd Siarl I yn un a oedd yn arbenigo ar godi gwrychyn. Yn ei gyfnod ef y neilltuwyd Eglwys S. Giles fel eglwys gadeiriol yn 1633 ac fe orchmynwyd fod pob eglwys i ddefnyddio llyfr gweddi gyffredin yn 1637 – llyfr Albanaidd gyda llaw nid un Lloegr. Ond roedd hyn yn fwy na allai’r Albanwyr Protestannaidd ei oddef a phan ddefnyddiwyd y Llyfr Gweddi Gyffredin am y tro cyntaf yn Eglwys Gadeiriol S. Giles fe achosodd reiat. Arwres yr hanes oedd Janet, neu Jenny, Geddes. Dywedir iddi gymryd y stol fach oedd ganddi (roedd yn rhaid i addolwyr ddarparu eu stolion eu huanin yn y cyfnod) a’i thaflu at y Deon Hannay wrth iddo ddechrau defnyddio’r Llyfr. Mae cofebau i’r digwyddiad hwn yn yr Eglwys Gadeiriol heddiw ac mae’r stol wreiddiol i’w gweld yn Amgueddfa’r Alban.

Roedd ffolineb Siarl I yn amlwg yn ei ymdrech i orfodi’r Llyfr Gweddi ar y Sgotiaid Protestannaidd, fe aeth pethau o ddrwg i waeth wrth i arweinwyr Protestannaidd yr Alban arwyddo cyfamod cenedlaethol a arweiniodd at ryfel cartref a dienyddio Archesgob Laud Caer-gaint a’r brenin Siarl I ei hun. Gwelir olion y gwrthdaro cas a chreulon yn y cofebau sydd yn yr Eglwys Gadeiriol i rai a laddwyd yn y brwydro. Yn y diwedd adferwyd y frenhiniaeth ac esgobion yn yr Alban fel yn Lloegr a bu’n rhaid disgwyl tan 1689 i weld dileu esgobion o Eglwys y Alban, ond eto i gyd mae Eglwys S. Giles yn dal at ei hawl i alw ei hun yn eglwys gadeiriol.

Dwi’n credu fod y profiad o ymweld ag eglwys gadeiriol bresbuteraidd fel S. Giles yn un arbennig ac yn werth profi, ond i werthfawrogi’r ymweliad yn llawn rhaid mynd yno gyda rhyw syniad am hanes yr Alban o 1520 tan 1700. Dim ond wedyn y gall y cerrig sychion adrodd hanes cyffrous a chythryblus y gwrthdaro dros grefydd yn y cyfnod.

Rhagor o luniau o Eglwys Gadeiriol S. Giles, Caeredin.

Rhannu hyn