Eisteddfod – Dydd Iau 10 Awst 2006 (3)

Llyfr Coch a fan Somerfield

Roedd hi’n dechrau pigo glaw wrth inni adael Treforys, o fewn dim a ninnau’n gyrru trwy Ynysforgan y tu ôl i fan Somerfield yr oedd hi’n bwrw’n eithaf trwm. Gyda’r glaw fe ddaeth niwl, ac ni chawsom y daith yr oeddem wedi disgwyl ei chael i fyny Cwm Tawe a mynd trwy’r holl bentrefi adnabyddus. Ond fe gawsom weld y lle mewn tywydd sydd siŵr o fod yn fwy nodweddiadol na’r haul tanbaid a’r sychdwr sydd wedi nodweddu’r wythnosau a’r misoedd diwethaf.

Fel y dywedais, y lle cyntaf inni deithio trwyddo oedd Ynysforgan. Roedden ni’n osgoi Ffordd Cwm Tawe (A4067) ac yn dilyn yr B4603. Yma roedd cartref Hopcyn ap Tomos y lluniwyd Llyfr Coch Hergest ar ei gyfer; dwi’n gwybod bod cofeb wedi’i hadnewyddu yn ddiweddar i nodi hyn ym Mharc Ynystawe, ond roedd y tywydd yn golygu nad oedd hi’n bosib mynd i chwilio amdani heddiw. Un rheswm eto dros ddychwelyd i’r ardal. Roedd Hopcyn ap Tomos ab Einion (ca.1330 – ar ôl 1403) yn unigolyn diddorol heblaw iddo gomisynu’r Llyfr Coch. Pan oedd ymgyrch Owain Glyn Dŵr yn ei hanterth yn 1403 fe gafodd Hopcyn ei alw i Gaerfyrddin o Ynystawe er mwyn dweud wrth y Tywysog beth oedd ei ddyfodol oherwydd ei fod yn awdurdod ar ddarogan. Mae hanes diddorol am sut y cafodd y gofeb ei chodi hefyd. Digwyddodd hynny yn 1955 yn dilyn darlith gan Henry Lewis am Hopcyn ap Tomos a gyffrôdd yr ardal gyfan i fynd ati i gasglu tuag at godi’r gofeb. Dim rhyfedd fod pobol Ynysforgan ac Ynystawe wedi’u cyffroi. Dyma beth sydd gan y Bywgraffiadur ar-lein i’w ddweud amdano:

HOPCYN ap TOMAS (c.1330-wedi 1403), uchelwr,a drigai yn Ynysdawy ym mhlwyf Llangyfelach, mab Tomas ab Einion, sef yr Einion hwnnw y mynnai ‘Iolo Morganwg’ mai Einion Offeiriad ydoedd. Lluniodd ‘Iolo’ bob math o straeon am y teulu hwn, a throes Hopcyn yn fardd, yn awdur rhamantau a damhegion a gramadegau, etc. Ymgais a geir yma i egluro’r cyfeiriadau a geir ato yng nghanu beirdd y 14eg g. Ceir yn ‘Llyfr Coch Hergest’ bump o awdlau a ganwyd iddo, ac y mae’r cynnwys yn dangos ei fod nid yn unig yn un o brif noddwyr y beirdd yn y Deheudir, ond hefyd yn ŵr a ymddiddorai yn eu celfyddyd ac a gasglai lawysgrifau Cymraeg. Yn 1403, pan oedd Owain Glyndŵr yng Nghaerfyrddin, anfonodd wŷr i gyrchu Hopcyn ap Tomas fel y gallai egluro iddo pa oleuni a daflai’r hen ddaroganau ar ei dynged ef. Edrychid arno fel ‘maister of Brut,’ hynny yw, fel awdurdod ar yr hen ddaroganau. Y mae Hopcyn ap Tomas yn enghraifft wych o’r uchelwr Cymraeg diwylliedig yn y 14eg g. Dywedir yn llyfrau’r ganrif ddiwethaf ac yn Hopkiniaid Morganwg, 1909, fod Hopcyn ap Tomas yn perthyn i’r un teulu â Hopcyniaid Llandyfodwg a’r cyffiniau. Nid oes dim sail i hyn oll. ‘Iolo Morganwg’ biau’r ddamcaniaeth hon.

Ymlaen â ni wedyn drwy’r glaw i fyny’r cwm. Trwy Ynystawe a Chlydach hyd at Drebannws. Fel Treforys mae gan yr enw Trebannws ryw hud i mi oherwydd y bobol sydd wedi bod yn sôn amdano, hen ffrindiau a chydnabod coleg ac mae’r lle wedi parhau yn fyw yn fy meddwl. Roeddwn i wedi gobeithio galw heibio i’r pentref heddiw, ond roedd y glaw yn rhy ddiflas i feddwl am fynd o gwmpas y lle heb wybod yn iawn lle’r oeddwn i’n mynd. Ond yn Nhrebannws fe sylwais ar arwydd yr ysgol gynradd, Ysgol Gynradd Gymraeg Draddodiadol Trebannws – dwi ddim yn gwybod beth yn gywir yw ystyr teitl fel ‘na, ond mae’n drawiadol. Mae’n rhyfedd fel y bu i rai llefydd fodoli yn fyw iawn yn fy nychymyg er na chefais gyfle i ymweld â hwy am flynyddoedd. Mae’r enwau yn creu’r lle yn y meddwl – Plwmp, Sblot, Llanddewibrefi, Llanbryn-mair, Trebannws – ond erbyn heddiw dwi wedi llwyddo i ymweld â’r rhan fwyaf ohonynt yng Nghymru. Mae ‘na ddyrnaid sy’n dal i fod ar fy rhestr, yn eu plith Ynys Enlli, Trimsaran (er fy mod wedi mynd trwyddo), Llandeilo Pertholau, Trelawnyd, a Dinas Powys. Oherwydd y glaw mae Trebannws hefyd yn dal i fod yn un o’r llefydd hynny. Fe ddaw’r cyfle rhyw ddydd mae’n siŵr.

Rhannu hyn